Fahri Sarrafoğlu (İstanbul Seyyahı)

Osmanlı'nın en çalkantılı dönemlerinde tam 24 yıl boyunca şeyhülislamlık makamında oturan, II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman gibi üç büyük padişaha fetva veren Zenbilli Ali Efendi'nin lakabı, halka hizmet anlayışının en güzel örneklerinden birini oluşturuyor. Peki ama ona bu lakabı kazandıran o meşhur hikayenin detayları neler?

Aksaraylı bir aileden gelen, ilim ve tasavvuf yolunda nesiller yetiştiren bu büyük alim, sadece verdiği fetvalarla değil, padişahlara karşı dahi hakikati söylemekten çekinmeyen tavrıyla Osmanlı tarihine altın harflerle yazıldı. Kabri Zeyrek'te bulunan Zenbilli Ali Efendi'nin hayat hikayesi, sadakay-ı cariye kavramının somutlaşmış bir örneği olarak karşımızda duruyor.

Osmanlı tarihinin en uzun süre görev yapan şeyhülislamlarından biri olan Zenbilli Ali Efendi, ilmi, cesareti ve halkla kurduğu sıcak ilişkiyle yüzyıllardır hafızalardan silinmiyor. Asıl adı Ali Cemâlî olan bu büyük veli, üç padişah döneminde üstlendiği görevin yanı sıra, insanların sorunlarına getirdiği pratik çözümlerle de tanınıyor.

AKSARAY'DAN İSTANBUL'A UZANAN BİR İLİM YOLCULUĞU

1444-1446 yılları arasında doğduğu tahmin edilen Zenbilli Ali Efendi, aslen Anadolu'nun kadim şehirlerinden Aksaraylıdır. (İstanbul'daki Aksaray semti ile karıştırılmaması gerekiyor.) Soyu, felsefe, kelam ve tefsir alanında büyük bir otorite olan Fahreddin er-Râzî'ye dayanmaktadır. Babası Ahmed Çelebi ise Cemaleddin Aksarâyî'nin torunudur. Bu soylu ilim geleneğinden gelen Ali Efendi, ilk eğitimini Pîrî Mehmed Paşa'nın dedesi Lârendeli Mevlana Hamza'dan aldı. Ardından İstanbul'a gelerek devrin büyük alimi Molla Hüsrev'in derslerine katıldı. Bursa'da eğitimine devam eden Ali Efendi, kısacası ilmin peşinde durmaksızın koştu.

HACDAYKEN ŞEYHÜLİSLAM OLAN TEK ALİM

Zenbilli Ali Efendi'nin hayatındaki en dikkat çekici olaylardan biri, şeyhülislam oluşudur. Hac vazifesini yerine getirmek üzere kutsal topraklarda bulunduğu sırada, dönemin şeyhülislamı Efdalzâde Hamîdüddîn Efendi vefat etti. Bunun üzerine Sultan II. Bayezid Han, 1497 yılında Ali Efendi'yi şeyhülislamlığa atadı. Padişah, Ali Efendi Hicaz dönüşüne kadar fetva işlerinin Sahn-ı Semân Medresesi müderrisleri tarafından yürütülmesini emretti. Bu atamayla birlikte şeyhülislamların Bâyezîd Medresesi'nde müderrislik yapması da gelenek haline geldi.

YAVUZ SULTAN SELİM'E "AHİRETİNİZİ KORUYORUM" DİYEN ADAM

Zenbilli Ali Efendi'yi tarihin sayfalarında ölümsüzleştiren en büyük özelliği, padişah dahil olmak üzere hiç kimseden çekinmeden hakkı söylemesiydi. Bu cesaretinin en bilinen örneği, Yavuz Sultan Selim Han ile arasında geçen bir olaydır.

Yavuz Sultan Selim Han, saray hazinesi görevlilerinden 150 kişinin sorumsuz davranışları nedeniyle idamını emretmişti. Bu kararı duyan Zenbilli Ali Efendi, hiç vakit kaybetmeden Divân-ı Hümâyûn'a gitti. Padişahın huzuruna çıkan Ali Efendi, "Fetva vazifesinde bulunanların bir işi de, padişahın ahiretini korumak, onları dinen hata olan şeylerden sakındırmaktır. Bu 150 kişinin idamı için dini bir sebep yoktur. Affedilmelerini rica ederim" dedi.

Bu sözler üzerine kızgınlığı artan Yavuz Sultan Selim, "Bu iş saltanatın gereğidir. Âlimler böyle işlere karışırsa devlet idaresi kargaşaya uğrar" diyerek tepki gösterdi. Bunun üzerine Zenbilli Ali Efendi, tarihe geçecek şu cevabı verdi:
"Bu karar ahiretiniz ile ilgilidir ve buna karışmak da bizim vazifemizdir. Eğer affederseniz ne iyi ne güzeldir. Yoksa ahirette cezaya müstehak olursunuz."

Bu sözler karşısında duygulanan Yavuz Sultan Selim Han, "Affettik" diyerek 150 kişinin hayatını bağışladı. Ali Efendi, bu olayda gösterdiği cesaretle padişahın hem dünyasını hem de ahiretini kurtarmış oldu. Öte yandan Yavuz Sultan Selim'i Çaldıran Seferi'ne teşvik eden ve Mısır Seferi'ni sonuna kadar destekleyen de yine Ali Efendi'ydi.

LAKABININ HİKAYESİ: ZENBİL PENCEREDE, FETVA CEPTE

Peki bu büyük alime neden "Zenbilli" denildi? Rivayete göre Ali Efendi, insanların işini kolaylaştırmaktan büyük zevk alırdı. Kendisinden fetva almaya gelenlerin işlerini en kısa sürede halletmek isterdi. Evinin penceresinden bir zenbil (hasır sepet) sarkıtır, insanlar sorularını bu zenbilin içine koyardı. Ali Efendi de soruları alır, cevaplarını yazar ve yine aynı zenbille aşağı sarkıtırdı. Halkın işlerini bu kadar pratik bir yöntemle çözdüğü için kendisine "Zenbilli" lakabı takıldı.

GERİYE BIRAKTIĞI SADAKA-İ CARİYELER

Zenbilli Ali Efendi sadece fetvalarıyla değil, hayır işleriyle de anılıyor. İstanbul'un çeşitli yerlerinde cami, mescit ve mektepler inşa ettirdi. Maalesef onun yaptırdığı Alaca Mescid, Azapkapı caddesi açılırken yıkıldı. Ancak Küçük Mustafa Paşa semtindeki Müftü Ali Camii (önce mescit olarak yapılmış, sonra camiye çevrilmiş) ve Zeyrek yokuşundaki Ali Cemâlî Mektebi günümüze ulaşan eserleri arasında.

İlmiyle olduğu kadar eserleriyle de gelecek nesillere ışık tutan Zenbilli Ali Efendi'nin en önemli eseri, bir fıkıh kitabı olan "El-Muhtârât"tır. Bunun yanı sıra Muhtasar-ul-Hidâye, Âdâb-ül-Evsiyâ ve Risâle fî Hakk-ıd-Deverân adlı eserleri de bulunmaktadır.

1526 yılında Hakk'a yürüyen Zenbilli Ali Efendi'nin kabri, Fatih sınırları içindeki Zeyrek yokuşunda kendi dergâhının bahçesinde bulunuyor. Ziyaret edenlerin dualarını bekliyor.