Fahri Sarrafoğlu(İstanbul Seyyahı) İSTANBUL –

 Osmanlı İmparatorluğu’nun hanedan kadınlarının şehir dokusuna vurduğu en zarif mühürlerden biri olan Beyhan Sultan Çeşmesi, hem mimari ihtişamı hem de hüzünlü akıbetiyle Boğaziçi’nin tarihî hafızasındaki yerini koruyor. 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında şekillenen Batılılaşma estetiğinin en anıtsal örneklerinden biri kabul edilen yapı, bugün büyük ölçüde asıl ihtişamından uzak bir kaderi paylaşıyor. Hanedanın Sanatçı Ruhu: Beyhan Sultan III. Mustafa’nın kızı ve yenilikçi padişah III. Selim’in kız kardeşi olan Beyhan Sultan (1766–1824), sadece bir hanedan mensubu değil, aynı zamanda Boğaziçi’nde saraylar inşa ettiren ve sanatla iç içe yaşayan bir figür olarak tanınıyor. Kardeşi III. Selim’in reform dönemine aktif destek veren Sultan, inşa ettirdiği hayır eserleriyle İstanbul’un sosyal ve mimari hayatına yön veriyor. Akıntıburnu’nun Mermer Abidesi 1804–1805 (H. 1219) yıllarında Arnavutköy Akıntıburnu sahilinde, kendi yaptırdığı sahilsarayla bütünleşik olarak inşa edilen çeşme, Osmanlı su mimarisinde Batı etkilerinin (Barok ve Rokoko) zirve noktasını temsil ediyor. Tamamı mermerden yapılan bu anıtsal meydan çeşmesi, şu teknik özellikleriyle sanat tarihçilerinin dikkatini çekiyor: • Mimari Üslup: İki ve üç cepheli formda tasarlanan yapı; kıvrımlı hatlar, pilasterler (duvar sütunları) ve vazo içinde çiçek kabartmalarıyla süslü. • Süsleme Detayları: İstiridye kabuğu motifleri ve Barok kemerler, dönemin estetik değişimini yansıtıyor. • Edebî Değer: Yapı üzerinde ünlü şair Enderunlu Vâsıf’ın kaleme aldığı, Celi Ta'lik hat sanatı ile işlenen tarih manzumeleri yer alıyor. Bu kitabelerde hem Beyhan Sultan’ın hayırseverliği hem de suyun kutsallığı vurgulanıyor. Yol Genişletme Kurbanı Oldu Bir zamanlar Boğaziçi kıyı estetiğinin simgesi olan çeşme, 1950’li yıllardaki sahil yolu genişletme çalışmaları sırasında "tekrar yapılmak üzere" sökülüyor. Uzun yıllar parçalar hâlinde Tevfikiye Camii avlusunda bekletilen eserin ihyası için 1985 yılında projeler hazırlanıp izinler alınsa da tam bir geri dönüş sağlanamıyor. 1970’li yıllarda bugünkü yerine (Arnavutköy-Bebek yolu üzeri) monte edilen yapı, orijinal konumundan ve bağlamından kopmuş olsa da hâlâ ayakta kalma mücadelesi veriyor. İstanbul’un Hafızasında Yaşıyor Akademisyen Semavi Eyice’nin de vurguladığı üzere, Beyhan Sultan Çeşmesi sadece bir su yapısı değil; Osmanlı kadınının şehir estetiğine katkısının ve Boğaziçi kültürünün somut bir belgesidir. Bugün akademik çalışmalar ve arşivler sayesinde hatırlanan bu zarif yapı, kayıp bir zarafetin hatırası olarak İstanbul’un tarihî kimliğindeki yerini muhafaza ediyor. Beyhan Sultan, sadece Akıntıburnu'ndaki o meşhur çeşmesiyle değil, 18. yüzyıl sonu İstanbul'unun çehresini değiştiren geniş kapsamlı imar faaliyetleriyle tanınır. Özellikle kardeşi III. Selim ile olan yakınlığı, ona dönemin en iyi mimarlarıyla çalışma ve Batılılaşma estetiğini şehre yansıtma imkanı tanımıştır. İşte Beyhan Sultan’ın İstanbul’a miras bıraktığı diğer önemli eserler ve faaliyetleri: 1. Beyhan Sultan Sahilsarayı (Arnavutköy - Akıntıburnu) Çeşmenin asıl inşa edilme sebebi olan bu saray, dönemin en görkemli yapılarından biriydi. • Önemi: III. Selim’in sık sık ziyaret ettiği ve devlet işlerini görüştüğü bir merkezdi. • Mimari Devrim: Mimar Antoine Ignace Melling tarafından iç düzenlemesi yapılan saray, Avrupa tarzı dekorasyonun Osmanlı saray hayatına girdiği ilk noktalardan biri kabul edilir. Maalesef yol genişletme çalışmaları ve yangınlar sonucu günümüze ulaşamamıştır. 2. Çırağan Sahilsarayı (İlk Yapı) Bugünkü Çırağan Sarayı'nın bulunduğu mevkide yer alan eski yapının yerinde, Beyhan Sultan'a ait bir sahil sarayı bulunmaktaydı. • Miras: Sultan, buradaki bahçeleri ve köşkü dönemin en modern anlayışıyla düzenletmiştir. Daha sonra bu mülk hanedan içinde el değiştirerek bugünkü saray kompleksinin temelini oluşturmuştur. 3. Diğer Su Yapıları ve Çeşmeler Beyhan Sultan'ın hayırseverlik faaliyetleri sadece Akıntıburnu ile sınırlı değildir: • Kuruçeşme Beyhan Sultan Çeşmesi: Akıntıburnu’ndaki anıtsal çeşme kadar büyük olmasa da, Kuruçeşme civarında da halkın su ihtiyacını karşılamak adına küçük ölçekli çeşmeler yaptırdığı bilinmektedir. • Eyüp ve Civarı: Bazı kaynaklarda, hanedan üyelerinin geleneksel olarak hayır işledikleri Eyüp bölgesinde de su yolları ve çeşme tamiratlarına katkıda bulunduğu belirtilir. 4. Kültürel ve Entelektüel Hamilik Eserleri sadece taş ve mermerden ibaret değildi: • Musiki ve Edebiyat: III. Selim dönemindeki "İlhami" mahlaslı şiirlerin ve yeni makamların (örneğin Suzidilara) geliştirildiği meclislerin en büyük destekçilerinden biriydi. Dönemin sanatçılarını himaye ederek İstanbul’un kültürel dokusunu zenginleştirmiştir. Tarihsel Not Beyhan Sultan, 1824 yılında vefat ettiğinde babası III. Mustafa’nın Laleli’deki türbesine defnedilmiştir. Mimari mirasının çoğu (özellikle ahşap saraylar) günümüze ulaşmasa da, arşivlerdeki gravürler (özellikle Melling’in çizimleri) onun ne kadar ileri görüşlü bir estetik anlayışa sahip olduğunu kanıtlamaktadır. KAYNAKÇA: • Ersöz, B. (2021). III. Mustafa’nın Kızı Beyhan Sultan ve Hayatı (1766-1824). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Doktora Tezi). • Eyice, S. "Beyhan Sultan Çeşmesi", TDV İslâm Ansiklopedisi. • Cangül, C. (2008). "Beyhan Sultan Çeşmesi, Arnavutköy", Kültür Envanteri. • Özen, S. S. “Harem’de Sultan Efendiler: III. Mustafa’nın Kızları”, DergiPark. • Su Vakfı Arşivi: İstanbul Tarihi Çeşmeler Envanteri. • Somuncu Baba Dergisi: “Beyhan Sultan”.